Terug naar de beginpagina. Naar het overzicht in het kort.

Vertalen is verdwalen.

Vertalen is per definitie interpreteren.
Dat blijkt al als je de vertalingen van verschillende auteurs naast elkaar zet. Bepaalde woorden of zinnen worden anders 'vertaald' ofwel anders geÔnterpreteerd. Het is ook een gegeven bij vertalingen door buitenlandse auteurs dat men soms kompleet andere vertalingen krijgt.
Te vaak wordt de vertaling aangepast aan de gehanteerde opvatting.

Neem als voorbeeld uit de HistoriŽn van Tacitus de locatie waar hij de Bataven plaatst (HistoriŽn IV.12).
Tacitus schrijft: "Batavi, donec trans Rhenum agebant, pars Chattorum, seditione domestica pulsi extrema Gallicae orae vacua cultoribus simulque insulam iuxta sitam occupavere, quam mare Oceanus a fronte, Rhenus amnis tergum ac latera circumluit".

De traditionel vertaling (van Vincent Hunink) is: "De Bataven maakten deel uit van de Chatti, zolang ze zich nog achter de Rijn ophielden. Maar door interne strijd werden ze daar verdreven, waarna ze het nog onbewoonde, uiterste kustgebied van GalliŽ bezetten, evenals een nabijgelegen eiland. Dit wordt aan de voorzijde omgeven door de Noordzee en van achteren en opzij door de Waal".

Wat als eerste meteen opvalt is dat Latijnse tekst korter en compacter is dan de vertaling. Dat geeft meteen het probleem wat onder een enkel woord begrepen moet worden, bijv. wat is de betekenis van 'iuxta' of van 'ac'?
Hier wordt de Waal (doorgaans Patabus? of Vahalis?) door Tacitus helemaal niet genoemd. Dat is een interpretatie. Ook de vertaling van Oceanus met Noordzee is tendentieus. Oceanus is in andere teksten de (Atlantische) Oceaan. En Gallicae? Hoorde midden Nederland bij GalliŽ? Als je dat beweert moet je het ook bewijzen. Julius Caesar veroverde heel GalliŽ en daar was geen enkel deel van Nederland bij. Zelfs het uiterste noorden van Frankrijk (Frans-Vlaanderen) hoorde daar niet bij. Hij schrijft immers dat hij de Belgaem de Morini en Menapii niet overwon: die bleven onafhankelijk. Zie bij Julius Caesar


Er is in Cuijk of verre omgeving overigens geen enkel bewijs gevonden voor de determinatie met Ceuclum of beter gelezen: Cevelum.


Is de derde letter van deze naam een u of een v? En is die 4e letter een c of een e?

Als hierboven Ceuclum gelezen wordt, dan staat hieronder Nouiomagi en geen Noviomagi.

en dan staat hieronder Caruone en geen Carvone.


Dat er CEVELUM gelezen moet worden bewijst De Kroniek van Nymegen, waar op p.25 staat: "Waarheen leidden de 4 hoofdwegen die in Noviomagus samenkwamen? De tweede naar Maastricht over Mook, waar hij de Maas passeerde, over Cuyk (Cevelum)".
Alle klassieke teksten waren in het Grieks (Ptolemeus) en Latijn (Caesar, Tacitus, Cassio Dio, enz.) geschreven. Die teksten liggen aan de grondslag van onze geschiedenis. De teksen waarover wij beschikken zijn verschenen in druk. Daarbij doen zich twee problemen voor:
  1. De omzetting van geschreven teksten in gedrukte tekst: (hieronder een geschreven tekst van Vergilius); Klik op de afbeelding van het Germanic Alphabet Chart voor een vergroting. Zie ook bij teksten.
  2. het vertalen van de Latijnse of Griekse teksten in de hedendaagse talen.
Dat op beide punten fouten zijn gemaakt blijkt uit de vele voorbeelden die ervan te geven zijn. Bij opmerking 1 gaat het vaak om een enkele letter of enkele letters. Voorbeeld is de plaats Cevclum op de Peutingerkaart. Staat er Ceuclum of Cevelum? (zie de afbeeldingen in de linker kolom). Andere voorbeelden zijn te vinden op de originele Peutingerkaart en die van Ortelius met de plaatsen VetusaUo, Ataripa en Gernuhera. Of stond er Vetusallo, Altaripe en Germihera (waarbij men de h als en ʃ moet lezen). Een u of v worden verwisseld. Lettercombinaties worden verkeerd overgenomen: rn wordt een m (of andersom), de ß wordt soms -ss-, soms ʃʃ en zelfs als een B gezien. Maar ook C en G werden verkeerd overgenomen. En wat te denken van UU en VV, in het Frans double-V, in het Engels double-U [dubbel you], bij ons W. Ook u en n werden verkeerd overgenomen. Zie voorbeeld van Ceuclum Noiumagi of Caruone in de linker kolom hiernaast.
De centrale vraag bij opmerking 2 is "Hoe vertaal je een tekst?" ofwel wat staat er en hoe wordt dat begrepen of geÔnterpreteerd.
Een van de eerste lessen Latijn is, dat in het Latijn nooit staat wat je in eerste instantie meent dat er staat! De context is belangrijker dan de letterlijke vertaling. En dan blijft de vraag wat er precies bedoeld wordt met die letterlijke vertaling. We geven hiervan enkele voorbeelden.


Kun je 'Renus' zomaar vertalen met Rijn of 'Batua' met Betuwe? Of zijn het latere opvattingen en kreeg de Rijn die naam pas in het tweede millennium, zoals de IJssel die naam pas kreeg in ?

Het onjuist vertalen van de klassieke teksten heeft geleid tot het ontstaan van veel mythen. Vooral door plaatsnamen verkeerd te 'vertalen' kwam men met de geschiedenis in geheel verkeerde streken terecht. Men lette daarbij te weinig op de context, die vaak doorslaggevend is.
Het grootste probleem bij het vaststellen van de oudste geschiedenis is het juist vertalen van de klassiek teksten van (vooral) Griekse en Romeinse schrijvers. Van de 'Opstand der Bataven' hebben we slechts ťťn bron. Daarin komen veel gegevens en locaties voor die de historici in het verleden en heden voor de nodige problemen hebben gesteld. Vaak heeft men voor een vertaling gekozen die men het meest aanvaardbaar achtte. Maar was deze vertaling ook juist en pastte deze ook in de context van het hele verhaal? De discussies hierover geven al de verschillende 'vertalingen' ofwel interpretaties aan.

Was Germania wel Duitsland? Was Dockinchirica Dokkum? Was Trajectum Utrecht? Was Noviomagus in veel teksten steeds Nijmegen? Was de renus altijd de Rijn?

Secunda Aquas = de tweede wateren.
Een voorbeeld ad 2 is de vertaling van 'secunda aquqa' dat aangepast werd aan de gehanteerde opvatting.
Traditioneel werd dat door historici (waaronder B.H.Stolte, leraar Latijn!) vertaald met 'stroomafwaarts'.
Immers dat paste het beste bij de richting van de reis die Karel de Grote van Thionville naar Noviomagus (Nijmegen) en Aken maakte (Annales regni Francorum, HdF, V, p. 55). Inderdaad 'stroomafwaarts' over Moezel, Rijn en Waal. Dat Aken niet bereikbaar is over water werd even 'vergeten'. Maar klopt deze vertaling? Stroomafwaarts is in het Latijn 'secundo amne'.
Letterlijk vertaald staat er 'de tweede wateren'.
Albert Delahaye vertaalde het met 'vervolgens over water' ofwel de reis werd behalve over land, ook over water afgelegd. Heel logisch in die tijd toen grote doorgaande wegen nog ontbraken. Dat er nog over de Romeinse wegen gereisd kon worden is een aanname. Bestonden die nog na 5 eeuwen? Niet voor niets zijn ze tegenwoordig nog steeds moeilijk terug te vinden.

De visie van Albert Delahaye.
'Hardnekkig' blijft men met deze tekst waarin ďsecunda aquasĒ staat, schermen met 'stroomafwaarts' om er Nijmegen van te maken. De tekst bedoelt niets anders dan dat de keizer ook over water reisde; ď stroomafwaartsĒ is een tendentieuse vertaling van Stolte en later ook van Leupen in Het Bronnenboek van Nijmegen. Een franse historica maakte er zelfs 'het tweede water' van: De Rijn was het eerste, en de Waal het tweede water: dus was het Nijmegen. Deze hele theorie gaat niet op aangezien de Annales Mettenses (HdF, V, p. 353) over dezelfde reis vermeldt dat de keizer per schip reisde. Echter geheel per schip is niet mogelijk omdat Aken niet per schip bereikbaar was en is.
Het was heel gewoon dat men zowel over land als over water reisde. Zeker ook omdat over de rivieren vaak de eenvoudigste en snelste reisroute was. Men vermeed dan ook onherbergzame gebieden, donkere en gevaarlijke wouden en bleef op het water onbereikbaar voor rovers en ander gespuis. Met 'secunda aquas' wordt eenvoudige bedoeld dat de keizer over land reisde en ten tweede ook over water. Het ten tweede betekent 'vervolgens' of 'nadien' of 'voorts'. Deze woorden geven al aan dat er iets aan vooraf ging, dat er de eerste wijze van reizen over land was (de meest gebruikelijke) en een tweede wijze over water (want niet overal zijn rivieren en zijn ze bevaarbaar).


Wat weten we uit andere klassieke teksten?

Vaak worden teksten tendentieus vertaald om de inhoud passend te maken bij de opvattingen.
Hieronder een voorbeeld van geschreven letters netjes op een rij. Maar wat staat er in een klassieke tekst waar geen leestekens werden gebruikt? Hoort die ene letter ba het voorgaande of volgende woord? Zie het voorbeeld van de vertaling op een gedenksteen gevonden in Domburg waar de ene historicus Gimio Ganuenta leest, een andere Gimiog Nuenta. Wat staat er werkelijk op deze gedenksteen?


Lees het boek "De Ware Kijk Op" voor al deze en andere teksten en oordeel zelf!

Terug naar de beginpagina. Naar het overzicht in het kort.