Terug naar de beginpagina. Naar het overzicht in het kort.

Jaarboek Oud Utrecht 2003.

In Jaarboek Utrecht 2003 heeft Luit van der Tuuk een artikel geschreven met de vraag "Gingen de Utrechtse bisschoppen Hunger, Odilbald en Radbod vanwege de Noormannen in ballingschap?"

Het is een zeer verhelderend artikel waarin feitelijk de hele traditonele opvatting rondom deze vraag onderuit gehaald wordt.
'De voorstelling dat de Utrechtse bisschoppen vanwege vinkingaanvallen moesten vluchten is onjuist. Van Vikingaanvallen wordt in Utrecht niets gevonden' schrijft hij.

In de jaren tussen ca. 858 en ca.918 werd Utrecht voortdurend onveilig gemaakt door Deense bendes. Maar dit is een ongenuanceerde beeld, dat door Johannes de Beka halverwege de veertiende eeuw is beschreven en sindsdien door talloze historici overgenomen is. Zij lijken Beka te volgen zonder zich af te vragen of deze middeleeuwse auteur het wel bij het rechte eind heeft. H.P.Coster is in zijn dissertatie tot de slotsom gekomen dat Beka uiterst onbetrouwbaar is.

Chronographia Johannis de Beke, Uitgegeven door H. Bruch (jaar van publicatie: 1973-1982)
De kroniek van Jan Beke (Johannes de Beke of Beka) is in de late Middeleeuwen een van de populairste Nederlandse verhalende bronnen geweest. Beke, zeer waarschijnlijk een geestelijke van het klooster Egmond, beschreef de geschiedenis van de bisschoppen van Utrecht en van de graven van Holland (en Zeeland) en van hun territoria vanaf de Romeinen tot aan 1346. Zijn werk was voornamelijk een compilatie uit de toen bestaande annalen en kronieken, zoals de Rijmkroniek van Holland van Melis Stoke en andere auteurs. Dit nodigde latere (af)schrijvers uit tot het maken van bewerkingen, omwerkingen en vervolgen, door gegevens uit andere bronnen en uit hun eigen herinneringen en meegemaakte wederwaardigheden toe te voegen.
De Latijnse kroniek is door andere auteurs bewerkt en vervolgd tot 1393. Een vertaling in de volkstaal kwam tot stand rond 1395, waarop vervolgen zijn geschreven tot diep in de 15e eeuw. Het belang van de vervolgen is groot. Zij vormen een zeer informatieve bron voor de geschiedenis van de partijstrijd in Holland tussen Hoeken en Kabeljauwen en in het Sticht tussen Lokhorsten en Lichtenbergers en voor de geschiedenis van de grafelijke en bisschoppelijke opvolging in deze gewesten. Uitgegeven zijn: de Latijnse kroniek tot 1346, met een vervolg tot 1393, alsmede de Middelnederlandse vertaling en bewerking tot 1393, met vervolgen tot 1430.
Johannes de Beke (Jan van Beek; actief ca. 1350; ook wel Jan Beke of Beka) schreef een geschiedwerk, Chronicon Episcoporum Ultrajectensium et Comitum Hollandiae ad Joannem ab Arkel, Episcopum et Guilielmum Hollandiae Comitem, dat tot 1346 loopt. Het werk was grotendeels gebaseerd op reeds bestaande kronieken, zoals de Rijmkroniek van Melis Stoke.
Johannes de Beeke was eerst Monnik in de Abdij van Egmond, daarna Kanunnik te Utrecht en zijn werk, dat begint met de vroegste en fabelachtigste tijden, was door hem opgedragen aan Jan van Arkel, den zeven en dertigsten Bisschop van Utrecht, en aan Willem V Graaf van Holland, en loopt tot het jaar 1393. Beke is vermoedelijk in het jaar daarna overleden. Jan van Arkel (?, 1314 - Luik, 1 juli 1378) was bisschop van Utrecht van 1342 tot 1364 en bisschop van Luik van 1364 tot 1378.
Meerdere historici typeren Bekes schrijfwerk als "uiterst onbetrouwbaar". Maar op Bekes geschrijf zijn veel opvattingen gebaseerd. Men heeft zonder kritisch eigen onderzoek zijn opvattingen klakkeloos overgenomen. Albert Delahaye die dat kritisch onderzoek wel gedaan heeft, werd vervolgens als ondeskundig gekwalificeert.


De visie van Albert Delahaye.
In de kroniek van Johannes de Beka, die geschreven werd tussen ca. 1340 en 1346 of 1364, blijkt dat enkele mythen omtrent de Utrechtse bisschoppen al voorkomen. Latere handschriften die lopen zelfs tot 1393 en 1456 door, worden deze ook als zekerheden gepresenteerd. Zo is in de kroniek van de anonieme 'Clerc uten Lage Landen' het ontstaan van sommige tradities aardig te volgen, maar er staan ook enige merkwaardige dingen in. De Clerc schreef tussen 1349 en 1356; enige historici plaatsen het geschrift zelfs in het begin van de 15e eeuw. Zijn tekst is voor het merendeel ontleend aan Melis Stoke en Johannes de Beka; hij verwoordt deze echter op zijn eigen aantrekkelijke manier.
Iedereen, die een beetje oplet, kan gemakkelijk waarheid en fabel scheiden. De grote invasies van de Noormannen legt de Clerc in de Ardennen en in Frankrijk. Een enkel feit plaatst hij al in Nederland. Dorestadum noemt hij niet. Heeft hij hierover ergens gelezen, dan zei dit hem niets. Dit toont wellicht ook aan, dat de Clerc vůůr Johannes de Beka schreef, die wel over Wijk en Duurstede spreekt. De Clerc had een goed inzicht over wat het middelpunt van het Frankische rijk was. Met nadruk vermeldt hij Aken als de meest gebruikelijke residentie van Karel de Grote; het valt op dat hij Nijmegen niet noemt. St. Jeroen, die in vorige geschriften gewoon een martelaar was, is nu opeens een martelaar van de Noormannen. De abdij van Echternach kent hij niet bij naam. Naast Johannes de Beka en de Clerc ligt ook het werk van Wilhelmus Heda aan de basis van alle mythen. Zij beschreven zaken waarin ze het met de waarheid niet zo nauw namen. Het ging hen ook niet om de historie vast te legen, maar om de bisschoppen van Utrecht alle eer en glorie toe te dichten.


Het feit dat Jan van Arkel de 37e bisschop van Utrecht wordt genoemd, veronderstelt een kortere voorgeschiedenis dan men in Utrecht hanteert waar hij de 47ste bisschop is. Welke bisschoppen telt De Beke niet mee? De vijf die in ballingschap regeerden? Dan missen we er nog vijf! Het is wel duidelijk dat bij de lijst van bisschoppen van Utrecht de nodige vraagtekens te plaatsen zijn! Zeker is dat er sinds Johannes de Beke er een aantal tussen zijn gevoegd. Er zijn ook een aantal bisschoppen (zeker 4) die in Luik, Münster, Toul of Keulen hebben geresideerd. Die telt men in Utrecht blijkbaar wel mee als bisschoppen van Utrecht!


Wat schrijft Luit van der Tuuk in Jaarboek Oud Utrecht 2003?
Zoals hiernaast is aangegeven gaat het artikel van Van der Tuuk over de vraag of de Utrechtse bisschoppen gevlucht zijn voor het geweld van de Noormannen. Hieronder enkele letterlijke ctaten uit dat artikel die Van der Tuuk blijkbaar niet aan het denken hebben gezet. Feitelijk spreekt hij op meerdere punten zijn eigen boeken tegen. Commentaar: mijnerzijds schuingedrukt.
  1. In de tussenliggende jaren werd Utrecht voortdurend onrveilig gemaakt door Deense bendes. Dit ongenuanceerde beeld, dat door Johannes de Beka al halverwege de veertiende eeuw is beschreven, is sindsdien door talloze historici weergegeven. Zij lijken Beka te volgen zonder zich af te vragen of deze middeleeuwse auteur het wel bij het rechte eind heeft. Commentaar: dit is het grootste probleem in de historische wereld: naschrijverij zonder ooit onderzoek gedaan te hebben naar de juistheid van het gestelde.
  2. de oorzaak van de ballingschap maar zelden in een vikingaanval gevonden kan worden Commentaar: zelden? nooit zal Van der Tuuk bedoelen.
  3. een gedetailleerde analyse van het Noormannen-optreden in de Lage Landen praktisch ontbreekt.Commentaar: zie opmerking hierboven. Er is dus nooit enige gedetailleerd onderzoek naar gedaan.
  4. Van Vliet vraagt zich af waarom de bisschop zijn zetel na afloop van de Deense heerschappij in 885 nog zo lang in Deventer gevestigd hield. Halbertsma wist het antwoord. De Utrechtse kerken waren verwoest en de Utrechtse bevolking was, onder invloed van een Scandinavische kolonie, vijandig. Commentaar: Typisch antwoord van een historicus die het ook niet weet: de Utrechtse bevolking was de bisschop vijandig gezind en daarom bleef deze maar veilig in Deventer (?) Deze bisschoppen wisten klaarblijkelijk wat er ooit met St.Bonifatius was gebeurd..
  5. In sommige meer algemene studies is wel sprake van enige polemiek als het gaat over de rol van de Noormannen. Maar geen enkele auteur gaat specifiek en uitgebreid in op de reactie van de Utrechtse kerk. Commentaar: en wie wel specifiek en uitgebreid onderzoek heeft gedaan, zoals Albert Delahaye, werd niet serieus genomen.
  6. Het optreden van Deense piratenbendes in Utrecht is geheel terug te voeren op niet contemporaine geschriften, op zijn vroegst in de tiende eeuw geschreven Commentaar: de niet contemporaine bronnen is een bekend probleem in de Nederlandse historiografie. Behalve de schriftelijke bronnen ontbreken ook de archeologische aanwijzingen. Zie de voorbeelden hierna. Er blijft ook van de schriftelijke bronnen weinig over!
    1. De Vita Radbodi, geschreven na 962, en de Vita Brunonis, geschreven rond 968, vermelden de verwoesting van Utrecht door de Noormannen. Commentaar: het zijn dus erg late bronnen, waarvan we slechts over nog latere kopieŽn beschikken.
    2. De Passio Friderici, met daarin een voorspellende droom van bisschop Frederik waarin Utrecht geheel wordt verwoest door de Noormannen, is op zijn vroegst in de elfde eeuw, mogelijk zelfs in de dertiende eeuw ontstaan.
    3. Een schenkingsoorkonde van bisschop Balderik, gedateerd 940, waarin uitgebreid verslag wordt gedaan van de verwoestingen door de Denen, is een falsum dat pas rond het midden van de dertiende eeuw is ontstaan
    4. de Vita Sancti leronis, rond 1060 door een Egmondse monnik opgetekend, wordt de moord door de Noormannen op Jeroen van Noordwijk beschreven. De latere traditie plaatst de marteldood van deze Schotse heilige in hetzelfde jaar als de plundering van Utrecht. De auteur van de Rijmkroniek van Holland rept met geen woord over de doodsoorzaak van de heilige in zijn kroniek, geschreven in de dertiende eeuw. Het lijkt er dus op dat de genoemde traditie pas na hem is ontstaan.
    5. De culminatie van deze berichten vinden we in het halverwege de veertiende eeuw geschreven werk van Johannes de Beka. Beka komt nog met een aantal gebeurtenissen op de proppen, waarvan we geen oudere bronnen kennen.
    6. Des te opmerkelijker is het ontbreken van een vikingaanval op Utrecht in de Vita Sancti Liudgeri, geschreven door bisschop Altfried van MŁnster (839-849).
    7. Altfried van MŁnster legt zijn voorganger en verwant Liudger een voorspelling van een door verwoestingen van de Noormannen schier onbewoonbare kuststreek in de mond. Maar Altfried, die blijk geeft van een grote kennis betreffende de Utrechtse kerk en zelf mogelijk in Utrecht opgevoed is, meldt geen enkele raid op Utrecht.
  7. Waarom wordt de plundering van Utrecht - met zijn bisschopszetel toch vermeldenswaard - niet door andere bronnen bevestigd? Commentaar: een interessante vraag van Van der Tuuk. Het antwoord is simpel: omdat deze plunderingen nooit hebben plaatsgevonden.
  8. Voor het overige blijven de verrichtingen van de Utrechtse clerus in deze periode voor ons in duisternis gehuld.Commentaar: in duisternis gehuld... er is dus geen enkel bewijs.
  9. AI met al is de schenkingsoorkonde van 858 door zijn secundaire verschijning en vanwege zijn inhoud verdacht en hebben we mogelijk te maken met een tiende-eeuws falsum. Het vormt een wankele basis voor het hele historiografische bouwwerk van de vermeende viking-aanvallen op Utrecht. Commentaar: wat hier geschreven wordt door Van der Tuuk is wel duidelijk! Er blijkt geen enkel bewijs te zijn voor de aangenomen geschiedenis.
  10. GeÔnspireerd door de Vita Radbodi nam Halbertsma aan dat zich in Utrecht in het begin van de tiende eeuw een Scandinavische kolonie ontwikkeld had. Dat lijkt een slag in de lucht, want hiervan is niets aangetoond. Commentaar: zo wordt geschiedenis geschreven: slagen in de lucht en onbewezen aannamen. Zie verder bij Halbertma.

    De conclusie van Luit van der Tuuk is dan ook (letterlijk citaat):
  11. "Hoewel Utrecht een onopvallende grensplaats van het dukaat Frisia was, moet deze plaats met zijn bisschopszetel toch vermeldenswaard geweest zijn. Opmerkelijk is daarom het - op ťťn geÔsoleerd en verdacht bericht na - ontbreken van enige contemporaine verwijzing naar Utrecht in verband met welke Noormannenaanval dan ook. Toch neemt Utrecht een vaste plaats in de vaderlandse historiografie in als het om dit soort aanvallen gaat. De raid van 'kwaadaardige barbaren' op Utrecht, uitgevoerd in 857, heeft haast mythische vormen aangenomen. We moeten dan ook vaststellen dat de Frankische anti-Deense historiografie een loopje heeft genomen met latere historici. Alleen voor de periode 834-850 valt niet uit te sluiten dat de Noormannen Utrecht enige malen hebben aangedaan. De overdreven kwaadaardig voorgestelde, maar toch zeldzaam voorkomende vikingtochten in het Sticht Utrecht behoorden tot een 'ongemak' die in geen verhouding stond tot de vele troebelen die deze roerige tijd kenmerkten. We moeten ons daarom de destructieve invloed van vikingaanvallen op Utrecht niet al te dramatisch voorstellen. De aanwezigheid van Deense machthebbers in de Lage Landen heeft geen nadelige gevolgen gehad voor de Utrechtse clerus en zal zelfs mede hebben bijgedragen tot een remmende invloed op de activiteiten van Deense avonturiers."

    Commentaar: de Frankische anti-Deense historiografie heeft een loopje genomen met latere historici? Deze zin kan op twee manieren worden gelezen: 1. de Franse schrijvers hebben het onjuist vermeld en de latere historici bij de neus genomen, of 2. de latere historci hebben er iets anders van gemaakt. Laten we het er maar op houden dat de Franse schrijvers het juist vermeld hebben en er in Utrecht geen enkele aanval van Noormannen is geweest.

  12. Uit dit artikel blijkt ook duidelijk de verschillen van inzicht en opvatting tussen de verschillende historici als Halbertsma, Van Campen, Van Buijtenen, Van Vliet, De Vries, Van Winter en Van der Tuuk zelf. Uit bewoordingen als 'Hoewel we het niet weten', 'is niet bekend', 'niet door andere bronnen bevestigd', 'ongenuanceerd onjuist beeld', 'mogen we aannemen', 'het is aannemelijk' (7x), 'waarschijnlijk' (11x), 'mogelijk' (14x), wellicht (10x) en 49x 'lijkt' en zo'n 50x 'als...dan' op 26 bladzijden tekst (waarop nog diverse afbeeldingen) blijkt het gehalte aan veronderstellingen en hypothesen.

    De eindconclusie moet dan ook zijn dat er geen enkel bewijs is voor een aanval van de Noormannen op Utrecht en omgeving.
    Zowel tekstueel als archeologisch is de aanwezigheid van Noormannen in Nederland nooit aangetoond.
    Er was voor de vermeende bisschoppen van Utrecht dan ook geen enkele reden om voor de Noormannen te vluchten naar Deventer! Het heeft zich dan ook niet voorgedaan in Nederland, maar in Frankrijk. Lees meer bij de Noormannen.



Lees het boek "De Ware Kijk Op" voor al deze en andere teksten en oordeel zelf!

Terug naar de beginpagina. Naar het overzicht in het kort.