Jaarboek Oud-Utrecht 1985.

De visie van Albert Delahaye.
Over de geschiedenis van Utrecht is veel geschreven, maar nog meer verzonnen. St.Willibrord is voor Utrecht volkomen legendarisch, hij is er nooit geweest, omdat Utrecht in zijn tijd vanwege de transgressies, onder water lag. Een Romeinse aanwezigheid is er zeker geweest, maar rond 260 n.Ch. hebben de Romeinen Nederland en ook Utrecht verlaten, vanwege de toenemende wateroverlast en zijn zij naar het zuiden vertrokken op ongeveer de taalgrens. Pas in de 11de eeuw is er weer sprake van enige bewoning in Utrecht.

1. De trek van christenen naar het Noorden, met in hun bagage heiligenrelieken, begint al met het verschijnen van de Romeinse legioenen en stopt na zo'n vijf eeuwen aan de Rijn.
   
   
2. De voortzetting komt later met de Iroschottische en Angelsaksische zendelingen. Vervolgens komen via handelswegen de grote buitenlandse abdijen met haar specifieke heiligen tot in het uiterste Noorden. Ziet U hier de trek naar het noorden, niet alleen van de abdijen en heiligenverering, maar ook van de verplaatsing van predikers zoals Willibrord naar het noorden vanuit hun ware missiegebied in Vlaanderen.
   
   
3. Er zijn heiligen onder, die later soms niet eens meer in Utrechts heiligenkalender zijn terug te vinden. Dit biedt nog wel eens de mogelijkheid om met namen van heiligen een lijnenspel op de kaart van Europa te spelen met onvermoede perspectieven. Zo komen Willibrord en Bonifatius niet voor op de oudste Heiligenkalenders in Utrecht, zoals uit een studie van Mieke Breij blijkt.
   
   
4. Nadeel blijft wel, dat een biografie van een heilige per definitie niet zonder meer als geschiedbron bruikbaar is. Zo'n biografie heet dan ook hagiografie met alle aankleve van dien. Allerlei wonderen in heiligenlevens kunnen niet als doorslaggevend historische bewijs dienen, wel de daarin genoemde geografische gegevens, zoals dat Werethina aan zee lag. Het kan dus nooit Werden geweest zijn.
   
   
5. Het proces wordt perfekt weergegeven in de titel van het boek van Robert Folz over een in dit opzicht niet misdeelde Karel de Grote: 'Le souvenir et la légende de Charlemagne' Hoezeer is deze figuur in de loop der tijden niet op- en uitgerekt om aan zijn gewenst formaat te komen, daarnaast nog opgetuigd met nooit verrichte daden. Hier blijkt nogmaals dat de figuur van Karel de Grote altijd onjuist is voorgesteld. Hij was een ordinaire machtspotentaat en allerminst een Christelijk vorst, laat staan een heilige wat Frederik Barbarossa van hem wilde maken. Aken is er met zijn 'Karelsprijs' en de Europese Unie met het voorbeeld van eenwording ingetuind.
   
   
6. Door de eeuwen heen is een golf aan heiligenlevens losgekomen in allerlei literaire genres, afhankelijk van tijd en plaats. De Acta Sanctorum in het begin der 17de eeuw (weer die 17de eeuw) begonnen, en nog niet geheel voltooid, omvat alleen al 70 foliobanden. Een van de grootste kenners op dit terrein zag zich indertijd genoodzaakt ter ontsluiting van deze baaierd van literaire genres een herhaald herdrukte methode te ontwikkelen met de veelzeggende titel Les légendes hagiographiques. De Utrechtse mediëvisten deden op dit gebied onlangs aan modelbouw met hun verzamelband Andere structuren, andere heiligen. De hier genoemde 'een van de grootste kenners' was H.Delehaye, Les légendes hagiographiques, 4e éd. augmentée d'une notice de l'auteur par P.Peeters. Subsidia hagiographica XVIIIa (Brussel, 1955). Hypolyte Delehaye (1859-1941; geen familie van Albert Delahaye (sic!), schreef ook 'Cinq leçons sur la méthode hagiographique. Subsidia hagiographica, XXI (Brussel, 1934)' en bracht de Heiligenverering terug tot aanvaardbare proporties. Heel wat 'heiligen' bleken apocrief te zijn en verdwenen van de Heiligenkalenders. Er bleken geen schriftelijke bewijzen te vinden van hun aardse bestaan.
   
   
7. Brengt de aard van het type reeds alle kans mee op misvatting en verwarring, en krijgt de fantasie vrij spel, erger nog wordt het corruptiegevaar uit concurrentie overwegingen - er spelen geldelijke belangen mee - of als bewuste misleiding wordt nagestreefd. Helaas heeft Moeder de H.Kerk hierin een kwalijke rol gespeeld. Veel pelgrimages werden 'opgetuigd' vanwege de geldelijke inkomsten, het verkopen van aflaten en het omgaan met relieken voor financiële opbrengsten. Het was ook de reden dat monnik Maarten Luther hiertegen in verweer kwam en de misbruiken binnen de kerk aan de kaak stelde.
   
   
8. Men tracht elkaar door middel van vervalsingen vliegen af te vangen en voert heiligen op als exponenten van theorieën, waarvan zij in hun tijd zelfs geen flauw idee konden hebben. Het was juist deze gang van zaken waardoor Albert Delahaye zich kritisch opstelde en hij tot de conclusies kwam dat het hele verhaal van Echternach gebaseerd was op bewuste leugens van abt Theofried. Het Gouden Boek van Echternach (Liber Aureus) is daarvan de exponent.
   
   
9. Met relieken trokken zij door het hele bisdom. Dominante factor voor Utrecht is het aandeel in de opbrengst afkomstig van de ommegangen met de relieken van de zogenaamde vier heilige maarschalken. Het was een eretitel voor het viertal, machtige voorsprekers bij Gods troon, dat speciaal werd aangeroepen tegen kwaadaardige ziekten waartegen in die dagen geen kruid gewassen bleek. Uit de opbrengsten van de pelgrims is in Amersfoort de O.L.Vrouwetoren gebouwd. Maar ook de Dom in Utrecht (zie volgend punt). Van de wonderen die zich door de pelgrimage voordeden vond 75% slechts plaats tussen 1444 en 1450. Na 1545 heeft zich geen enkel 'wonder' meer voorgedaan, dan slechts het behoud van deze traditie.
   
   
10. De vraag naar verering van hun relieken was derhalve groot, maar het aanbod afhankelijk van de in het buitenland gelegen bedevaartplaatsen. Aan de questierders (een rondreizende geestelijke, die de aan een goed werk verbonden aflaat predikte) werd door het Domkapittel vergunning tot ommegang verleend, waarvoor steeds pachtcontracten werden afgesloten. De Buurkerk is, naar uit de bewaarde verantwoordingen blijkt, steeds een vaste gegadigde. Onder het nodige voorbehoud zou je deze wijze van financiering van de Dombouw, steunend op uiteindelijk ontspoorde volksdevoties. Vergelijkbaar met de bouw van de O.L.Vrouwetoren in Amersfoort (en waar werden niet nog meer kerken en torens gebouwd met de opbrengsten van pelgrims?) werd ook de DOM in Utrecht gefinancierd met de opbrengsten van relieken. Het was een welkome bron van inkomsten voor de Kerk en zijn dienaren. Geen wonder dat kerkelijke vertegenwoordigers (Kanunniken), abdijen en kerken steenrijk werden over de rug van armoedzaaiende pelgrims.
    
    
11. Bij een beschouwing van de vier maarschalken in volgorde staat op voorhand vast, dat Antonius, abt, verreweg de bekendste is en de eigenlijke koploper in de groep. Het zou lichtelijk overdreven zijn te willen suggereren, dat zijn herkenning moeite kon opleveren. Vooral door Jeroen Bosch' 'Verzoeking van de H. Antonius' reikt zijn reputatie verder dan de kring van kunsthistorici. Zie afbeelding hierboven rechts.
    
    
12. De vraag ligt voor de hand waarom in de latere middeleeuwen vooral deze vroege woestijnvader zulk een furore heeft kunnen maken? Terecht constateerde Huizinga voor de heiligen: 'De individualiteit werd nog versterkt door de speciale functie, die aan verscheiden hunner toekwam: tot dezen wendde men zich in een bepaalden nood, tot genen om genezing ener bepaalde ziekte'. Het valt moeilijk uit te maken op grond waarvan aan de woestijnheilige dit medisch specialisme werd toebedeeld. Antonius werd afgebeeld met een varken als heilige ter bescherming tegen de veepest.
    
    
13. Er kwam pas goed schot in de zaak toen men een kloosterformatie begon als Reguliere kanunniken onder de regel van S. Augustinus. Er kwam een goed geoliede machinerie tot stand van gigantische afmetingen, geheel christelijk Europa omvattend. Het systeem was gevat in scherp afgebakende invloedssferen van balijen onder commandeurs naar het voorbeeld van ridderlijke orden. Noord-Nederland had daarbij te maken met de Commanderie Flandria, gevestigd bij Bailleul in Frans-Vlaanderen, meestal hier als Belle aangeduid. Hier wordt nog eens expliciet gewezen waar 'onze' traditionele opvattingen rondom heiligen vandaan kwam: Frans-Vlaanderen. Zie ook de opmerking onder punt 7.
    
    
14. Had men zich vroeger met inkomsten via inzamelingen in de parochies moeten behelpen, financieel kwamen zij, om zo te zeggen, op rozen te zitten toen zij door pauselijke volmachten met aflaatbrieven uitgerust, boven anderen haast een monopoliepositie konden bereiken. Zie punt 7. Die aflaatbrieven brachten de Kerk het nodige geld in het 'collectezakje' waartegen Maarten Luther optrad.
    
    
15. Hier werd een toestand geschapen, die een 12e eeuwse oud-abt van Prüm al in één korte zin samenvatte: de godsdienst bracht ons rijkdom, maar de dochter verslond de moeder. Die moeder was de Heilige Kerk, de dochter de inkomsten uit religieuze activiteiten.
    
    
16. Misschien is het Domkapittel zelf niet altijd even gelukkig geweest met die manier van inzamelen. Maar meer dan een eeuw vormde zij de kurk, waar de Dombouw grotendeels op dreef. Nuchter beschouwd moet dan wel gesteld: was er dan zo'n dringende behoefte aan dit geldverslindende prestige-object? Er waren toen al twijfelaars, voorop Geert Groote, die in zijn rond 1372 geschreven vlammend tractaat 'Tegen de toren van Trecht' (Contra turrim Traiectensem) met glasharde argumenten aan Schrift, wet en kerkvaders ontleend, protesteerde. Zelfs toen gold blijkbaar al het adagium 'The show must go on'. In navolging van Geert Groote en Luther is het merkwaardig, dat niet katholieke of a-religieuze historici niet gemakkelijk ertoe komen om een legende af te kraken, vermoedelijk uit welbewuste of intuïtieve vrees, dat zij misschien als anti-klerikaal of anti-rooms uitgekreten zouden kunnen worden. Katholieke historici hebben daar minder moeite mee, omdat zij het eigen nest wel kennen. Zij waren trouwens al vanaf de 17e eeuw op hun hoede, toen de grote franse historicus Jean Mabillon, zelf priester en Benedictijn, keihard schreef dat in de grote en brutale vervalsingen van oorkonden en historische teksten onze lieve Moederde H. Kerk helaas de eerste viool had gespeeld. Dom Jean Mabillon trad ook op tegen de geldbeluste Kerk en heeft veel 'heiligen' uit de kalenders geschrapt. Ook hier moesten de 'bekeringen' van binnenuit de Kerk zelf komen.
    
    
17. Uiteraard lag aan de meeste grote questen een pauselijke instemming ten grondslag. Ook de bisschop moest toestemming tot een ommegang verlenen, maar diens geëiste zegelrecht was aan de zeer matige kant. Door handig manoeuvreren had in Utrecht het Domkapittel met betrekking tot alle questen de touwtjes in handen kunnen nemen. Sinds 1418 had dit college de bisschop terzijde weten te schuiven, hetgeen in feite door Rome in 1440 werd gesanctioneerd. Ook hier blijkt weer de 'macht' van de Kerk, een macht die ook gebruikt werd voor het onderdrukken van de bevolking en het veroveren van gebied. Zie het Rijk van Karel de Grote.
    
    
18. Tot goed begrip van de gehele constellatie mag niet worden vergeten, dat behalve de opgevoerde kerkelijke instanties ook de landsheren niet werkeloos hebben toegezien. Dit speelde een onmiskenbare rol bij het groeiend op centralisatie gerichte gezag van de Bourgondiërs, die bij voortduring, eveneens via beden en dergelijke, de bevolking aansloegen.De macht en het bezit van de wereldlijke heersers werd mede mogelijk door de 'medewerking' van de Kerk, die ook eigen voordelen in verwezenlijkt zagen. Dat was al in de tijd van Keizer Constantijn en Karel de Grote, wat zich in de eeuwen daarna heeft voortgezet. De macht en invloed van de Kerk van Rome is nog steeds wereldbreed.
    
    
19. Het gaat om een in Nederland weinig bekende heilige wiens feestdag hier soms op 30 augustus wordt aangegeven. Zijn levensbeschrijving vermeldt, dat deze Fiacrius in de 7e eeuw uit Ierland naar het vasteland trekt om daar als kluizenaar te gaan leven. De bisschop van Meaux, St. Faron, bood hem daartoe in een naburig bos een stuk grond aan, zo groot als hij in één dag met een sloot zou kunnen omgraven. Het obligate wonder wil, dat Fiacrius met zijn stok rondging, terwijl er vanzelf een gracht ontstond. Hij wordt derhalve in de Buurkerk afgebeeld met een spade of schop en later ook vereerd als patroon van hoveniers en kwekers. De levensbeschrijving van St.Fiacrius is een goed voorbeeld van hoe legende ontstaan en vooral waar zij ontstaan, om vervolgens in Utrecht terecht te komen. Precies dát is ook gebeurd met de vitae van Willibrord, Ludger en Lebuinus. De oudste vitae zijn geschreven in Frans-Vlaanderen, pas in de 13de eeuw en later in Nederland terecht gekomen. De Bollandisten noemen 36 levensbeschrijvingen van St.Willibrord op. Al deze levens, nu in grote bibliotheken en verzamelingen berustend, zijn afkomstig uit kerken en kloosters van Frankrijk, België en Zuid-Duitsland. Welgeteld 2 exemplaren, overigens late afschriften, zijn uit Utrecht bekend.
    
    
20. Ingewijden in het vak weten, dat wij met deze twee heiligen (Adelbert en Jeroen) het gevechtsterrein betreden van de Egmondse geschiedschrijving, waar Oppermann - Tenhaeff c.s. hun 'bella diplomatica' tegen Meilink - Huyben c.s. streden. Stelling van de eersten luidde: in het leven van Adelbert is door de Egmondse monniken naar hartenlust geknoeid en Jeroen (Hiero, Ieron) van Schotse afkomst door de Noormannen in 856 (?) gemarteld, heeft nooit bestaan. Het is ook precis wat Albert Delahaye stelde over de abdij van Egmond, vergelijkbaar met het geknoei met oude oorkonden zoals de abdij van Echternach deed.
    
    
21. In de jongste geschiedschrijving blijkt nu een kentering te zijn ingetreden. Hoewel ook nu nog de vraag of Jeroen werkelijk bestaan heeft niet in positieve zin zou worden beantwoord, kon Rentenaar op grond van historisch-geografische en naamkundige aanwijzingen enz. vaststellen, dat er tussen 983-988, ten tijde van keizer Otto III en graaf Dirk II een translatio van Noordwijk naar Egmond moet hebben plaats gevonden. Wat krijgt Albert hier dus ook weer ongelooflijk gelijk, dat de geschiedenis van Egmond geïmporteerd is vanuit het zuiden. Zie ook de volgende punten die de geschiedenis tot in de 16de en 17de eeuw bepaalde. Weer die 17de eeuw.
    
    
22. Na verloop van enige eeuwen ontstaat dan de mythe: de verkeerde schakeling in het brein van soms heetgebakerde, minder getalenteerde dienaars van Clio. De tocht naar Apulië, in werkelijkheid onder Lotharius, komt op naam van Karel de Grote. Deze fabel staat op rekening van Frankische geschiedschrijvers. Magnus wordt geproclameerd tot aanvoerder dux van de Friezen, die Rome voor Karel de Grote heeft veroverd en zijn banier plantte op de tinne van de burcht van de stad. Magnus, versierd met de naam Forteman, krijgt daarom van keizer Karel het vermeende vrijheidsprivilege, dat eeuwenlang de Friese geschiedschrijving zal verzieken, omdat het nooit werd gegeven en voor en door Karel in Rome nimmer is gestreden. Deze fabel heeft eeuwenlang de Friese geschiedschrijving verziekt. De ware geschiedenis van de Friezen lees je hier.
    
    
23. Tot in de 15e eeuw, wanneer Frisia Magna is gekrompen tot het tegenwoordige Friesland, bloeien de fantasieën weelderig op. De held Magnus heet afkomstig uit Harlingen, waar zijn arm en banier bewaard zouden zijn. De Saksische hertogen, die op de overgang van de 15e naar de 16e eeuw Friesland bezetten, kregen met deze symbolen van de Friese vrijheid nog het nodige te stellen. Wat in werkelijkheid gebeurde, is niet anders dan het ineensmelten van genoemde historische gegevens. Ze vallen terug te lezen van het zegel uit 1270, in gebruik bij de oude landgemeente Wyldinghen, waarin Harlingen, ook Almenum genoemd, lag. Bloeiende fantasieën die de historische gegevens hebben doen ineensmelten, zijn debet aan de geschiedenis van Friesland.
    
    
24. Bij het onderzoek uit de jaren 1950-1953 in Italië en Friesland lag het zwaartepunt in het ontmythologiseren van de Friese Magnus Fortemanmythe. De nadruk kwam daardoor vooral te liggen op de geschiedenis van de translationes van de relieken van de heilige, eerst van Apulië naar Rome, vervolgens van Rome naar het Noorden, in casu Harlingen door het Friezenvendel op de thuistocht. De grondfout die ook hier weer gemaakt wordt is dat de hier genoemde Friezen niet uit Friesland kwamen, maar uit het klassieke Frisia in Vlaanderen. Zij waren ook de stichters van de Friezenkerk in Rome.
    
    
25. Minder aandacht ging toen uit naar de legende van deze H. Magnus. Bovendien was de vita van Magnus (of het meervoud daarvan), zelfs de vraag: één of meer Magnussen, een oud probleem en in de ogen van de 18e eeuwse scherpzinnige commentator van de Acta Sanctorum, een 'onontwarbaar labyrinth'. Dat wij indertijd - ten genoegen van een der Bollandisten - enige opening mochten forceren, geeft ons de moed van een ander vertrekpunt uit de zoektocht te hernieuwen. De Bollandisten, genoemd naar Jean Bolland -hier wordt als een van hen Cuper genoemd-, was een instituut opgericht door de jezuïeten dat zich bezighoudt met hagiologie, het bestuderen en beschrijven van heiligenlevens. Deze werden gebundeld in de Acta Sanctorum, waarvan het eerste deel verscheen in 1643, en in hun eigen tijdschrift Acta Bollandiana. De naam verwijst naar de jezuïet Jean Bolland (1596-1665), die er de basis van legde. Onder impuls van Hippolyte Delehaye (zie punt 6) werden de hagiografische studies in de Acta Sanctorum wetenschappelijker uitgebouwd en de kritische benadering van de teksten steeds belangrijker door het bestuderen van historische manuscripten, de invoering van een gedetailleerde bronvermelding en de revisie van vele oudere artikels. Veel vermeende heiligen verdwenen toen van de Heiligenkalenders.
    
    
26. Ste.Ontcommer is een practisch voorbeeld van mythevorming, gebaseerd op legenden.
    
    1. Aan de hand van honderden voorbeelden hebben Schnürer-Ritz en Gessier op imponerende wijze kunnen aantonen, dat diezelfde gegevens werden uitgebeeld bij en verteld over afbeeldingen, die op naam kwamen van Sinte Ontcommer(e), Kümmernis, Liberata, Débarras, Uncumber, Regenfledis, waarmee de aan het kruis gebonden dochter van de koning van Portugal werd weergegeven.
    2. De theorie nu wil, dat deze legende is ontstaan doordat vanwege het lange kleed de gedachte aan een vrouw werd gesuggereerd, maar voor de abnormale baard moest naar het wonder worden verwezen. Dit alles bijeengenomen staat vast, dat de verwarring in dit geval op een toppunt is. Een vergelijkend godsdiensthistoricus ziet er een subreligie in binnen de middeleeuwse kerkgemeenschap.
    3. Dit moet ook de Bollandist Delehaye voor ogen hebben gestaan toen hij, hoofdschuddend wel, opmerkte: 'Wat heeft men zich niet allemaal in het hoofd gehaald om heiligenbeelden te verklaren'?
    4. In West-Brabant komen wij al vroeg hetzelfde tegen. Het gaat om Steenbergen, dat - achteraf gezien ten onrechte - lang als de plaats van ontstaan van de legende is gedoodverfd. Daar staat de Ontcommerpolder soms als Komkommerpolder te boek. In verband met de vermeende Steenbergse oorsprong is de stelling gelanceerd, dat de koning van Portugal uit de legende een verzinsel zou zijn, ingegeven door de naam van Poortugaal op de Zuid-Hollandse eilanden. Dat in die contreien de 'schijn'-heilige geen onbekende was, kwam voor enige jaren aan het licht.
    5. Een punt waarop de aandacht moet worden gevestigd is, dat de vermelding van Wilgefortis of Ontcommer practisch nooit voorkomt in liturgische kalenders. Kleef vormt een uitzondering.
       
    Er bestaan meerdere afbeeldingen van Ste.Omcommer (zie hiernaast zoals Jeroen Bosch haar afbeeldde rond 1500), maar geen relikwieën. Het verhaal van Ste.Ontcommer is een sprekend voorbeeld van legenden en mythenvorming. Het is in het geheel niet vreemd, dat reizigers christelijke tradities zoals die van St. Nicolaas meegenomen hebben. Precies hetzelfde kan in Steenbergen (Noord-Brabant) worden aangetoond, waar Joden of Lombarden uit de omgeving van Lucca in Italië de verering van Ste.Ontcommer hebben ingevoerd, niet omdat zij zo devoot waren doch omdat er een centje aan te verdienen was. Ste.Ontcommer was een beroemd kruis van Lucca met een aangeklede figuur van Christus. Toen dit in de volksdevotie was doorgedrongen en algemene bekendheid gekregen had, zag men de ware betekenis niet meer en ontstond de legende van een vrouwelijke heilige met een baard, die de marteldood zou hebben ondergaan om haar kuisheid te bewaren, en die God door een wonder een baard had laten aangroeien om haar als voorwerp van begeerte te veranderen tot een voorwerp van afschuw. Haar vader, een even legendarisch koning, liet haar daarom terechtstellen. In Steenbergen hadden de Lombarden bijvoorbeeld het monopolie voor de verkoop van beeldjes, medailles en andere devotionalia van Ste.Ontcommer. Hetzelfde kan zich in Nijmegen hebben voorgedaan, waar andere feiten ook op wijzen. Betrekkelijk kort na Nijmegen ziet men de verering van St.Nicolaas in Kampen, Deventer, Utrecht en Amsterdam uit de grond schieten, wat geheel past bij het beeld van het aktieve en rusteloze volk van de Joden.
    
    In "Uit Stad en Land van Steenbergen" schrijft Albert Delahaye over Ste.Ontcommer het volgende: "Opmerkelijk is evenwel, dat er een processie en feestdag was ter ere van St.Jacob en Ste.Ontkommer samen. Het feest der maagd Ste.Ontkommer, die te Steenbergen bijzonder werd vereerd, was op de meeste plaatsen op 5 of 19 juli gevierd. Op 25 juli valt het feest van St.Jacob. De grote processie trok uit op 25 juli. Het is een intrigerend probleem, waarom de voornaamste processie van Steenbergen niet op het feest van Ste.Ontkommer, het meest spectaculaire bezit der stad, plaats vond en waarom deze heiligenfiguur naar het tweede plan verdrongen is. Bij gebreke van zekere schriftelijke gegevens moeten wij voor de verklaring hiervan onze toevlucht nemen tot een veronderstelling. Het is mogelijk, dat op een bepaald tijdstip in Steenbergen het inzicht is ontstaan en gegroeid, dat de maagd Ste.Ontkommer eigenlijk slechts een legendarische figuur was, wier verering wel werd toegestaan en geoorloofd was, maar die toch niet langer van bovenaf mocht worden aanbevolen. Mogelijk is Ste.Ontkommer eens de eerste geweest in Steenbergen. Was St.-Jacob reeds vanouds de patroon der kerk, we zien dat de verering van Ste.Ontkommer van lieverlede achteruit is gegaan en dat, wijl de twee feesten elkaar in tijdsorde zeer dicht opvolgen, het feest van St.Jacob meer en meer op de voorgrond is getreden. De oudere devotie geraakte niet geheel en al in het vergeetboek, maar zij werd samengesmolten tot de gezamenlijke processie van St.Jacob en Ste.Ontkommer. Enigszins vreemd blijft het, dat tijdens en na de Hervorming, toen het katholieke leven een geduchte knak kreeg, de herinnering aan de twee heiligen volledig schijnt verloren te zijn, en de eerste kerk na de herleving van katholiek Steenbergen in het jaar 1707 aan St.Gummarus werd toegewijd, die nog steeds de patroon der Steenbergse kerk is". het geeft maar weer eens aan hoe legenden en ware geschiedenis door elkaar lopen en/of elkaar beïnvloeden.