1. Verhagen gaat er blijkbaar nog steeds van uit dat de Romeinen in 12 vóór Chr. al in Noord-Nederland en Noord-Duitsland geweest zouden zijn. Daarvoor bestaat geen enkel bewijs. Er is in dat noorden nog geen enkele Romeinse verblijfplaats archeologisch gevonden. Velsen dan? Maar dat stamt pas uit decennia ná Chr. Lees meer over Velsen. Als de Romeinen nog niet eens in Keulen, Xanten of zelfs in België geweest zijn (opvattingen prof.H.Thoen), dan kun je dat verblijf bij Utrecht wel vergeten.
2. Het tweede probleem is dat de Zuiderzee (hier ten onrechte Flevum en Almere genoemd) pas ontstaan is in 1170 door de Allerheiligenvloed. Een open verbinding met de zee bestond beslist nog niet in 12 vóór Chr. Dat moet Verhagen dan eerst eens aantonen.
   
3. Het volgende probleem is dat de vertaling van Amisia, Wisurgis en Albis dan wel traditioneel als Eems, Weser en Elbe wordt opgevat, maar ter plaatse is nog steeds geen enkele spoor gevonden van Romeinse aanwezigheid. Waarom zouden de Romeinen in 12 vóór Ch. al via deze omweg naar Noord-Duitsland trekken, terwijl ze er ook via de Lippe konden komen? Zie kaartje hiernaast met de route die Drusus afgelegd zou hebben. (klik op de kaart voor een vergroting). En Drusus maakte die route niet in zijn eentje, maar met een heel omvangrijk leger. Waar verbleven zijn? Nogmaals: er is in Noord-Duitsland geen spoor van gevonden.
4. Een groot probleem is ook dat Verhagen (en andere traditionele historici) blijkbaar de rest van de tekst van Tacitus niet gelezen hebben. Immers Tacitus verhaalt duidelijk waar Drusus bezig was, namelijk in Frans-Vlaanderen. Immers dat befaamde kanaal was onderdeel van zijn Gallische verdedigingslinie die bestond uit wel 50 forten. Daarna liet Drusus een brug bouwen tussen Gesoriacum en Itium in het land van de Morini, schrijft Tacitus heel duidelijk. Gesoriacum was Boulogne-sur-Mer en Itium lag er tegenover, waar ook het land van de Morini lag. Zijn die 50 forten in Nederland of Noord-Duitsland ooit gevonden? Dat Drusus al in ca. 9 vóór Chr. in het midden van Nederland een verdedigingslinie zou hebben aangelegd is de grootste farce van de Romeinse geschiedenis. Waarom zou Drusus in Midden-Nederland een verdedigingslinie aanleggen tegen de Germanen? Om hen het weglopen te verhinderen? Immer de Germanen woonde al ten zuiden van de Rijn. En ook hier lagen de Amisia, Wisurgis en Albis, wat de Hem, Wimereux en Aa waren. Deze locaties passen ook feilloos bij andere gegevens, zoals de teksten van Julius Caesar die van hieruit overstak naar Brittannia, maar ook de teksten over St.Willibrord en andere predikers.
5. Dit werk van Drusus aan de oceaan werd nadien door Germanicus voltooid, schrijft Tacitus. Waar in Nederland was dit? Waar in Duitsland? Ook hiervan is nooit iets teruggevonden.
6. Ook Corbulo heeft rond 47 na Chr. zijn kanaal voortgezet op de werken van Drusus. In de Nederlandse traditie plaats men dit kanaal van Corbulo in Zuid-Holland tussen Maasmond en Rijn. Er zijn wel enkele fragmenten van gevonden, meent men, waarover Verhagen slechts mededeelt dat het 'waarschijnlijk' is. Tom Buijtendorp heeft echter aangetoond dat zo'n kanaal nooit bestaan kan hebben, vanwege het hoogteverschil tussen Rijn en Maas. Lees daarover meer bij Tom Buijtendorp.
7. Daarnaast merkte Delahaye al op dat het kanaal van Corbulo nooit op het huidige niveau van de Vliet gelegen kan hebben. Het niveau lag in de Romeinse tijd immers veel lager, wat de Romeinse vondsten tot wel 7 meter diep wel aantonen.

1. Als één van de weinige locaties in Nederland is De Geer bovendien tussen circa 240/270 en de vijfde eeuw in gebruik gebleven. Eén van de weinige locaties? Nederland was een leeg land, zelfs ten tijde van de aanwezigheid van de Romeinen. Het was de Agri Decumates die Tacitus noemt.
2. Waarschijnlijk betreft het hier een oeverwal van de voor-Romeinse Rijn, In de eerste eeuw na Christus is De Geer door de bewoners overigens verlaten. Verlaten? maar toch tot 240/270 in gebruik?
3. Het vermoeden bestaat dat hier sprake is geweest van een gedwongen verhuizing: de Romeinen wilden hier een weg aanleggen
4. De Limesweg heeft waarschijnlijk gelopen vanuit de locatie waar een castellum wordt vermoed.
5. Dit castellum kan gelegen hebben ter hoogte van de klei putten van de steenfabriek Roodvoet, in de uiterwaarden ten noorden van Rijswijk.
6. Dit onderzoek gaat door totdat wij alle puzzelstukjes volledig hebben.
7. Bij ons vervolgonderzoek zullen we ons laten leiden door de bevindingen uit bovengenoemd rapport Graven naar de wortels van Dorestad.
8. Wellicht kunnen we aansluiting vinden bij het stuk Romeinse Limes Rijn uit de periode tot 250 na Christus.
9. En kunnen we misschien bepalen waar eventueel de resten van een Romeinse militaire versterking zouden kunnen liggen.

Wat blijkt uit die bronnen? We citeren het volgende uit dit artikel.

1. De naam 'Brittenburg' duikt het eerste op in de vijftiende eeuw.
2. Er is geen enkele wetenschappelijk bewezen relatie tussen Lugdunum en de Brittenburg (zie afbeelding hiernaast van 'Castellum Britanicum', gemaakt door Abraham Ortelius in het jaar 1562. In 1599 is deze afbeelding overgenomen door Zacharias Heyns..
3. Deze bronnen zijn zeer verschillend van aard en betrouwbaarheid.
4. Vele van de onderzochte bronnen leveren verre van betrouwbare informatie op.
5. Het gebrek aan feitenkennis spreekt vaak uit deze boeken (van de verschillende in het artikel genoemde schrijvers uit de 15de en 16de eeuw).
6. De Romeinse bronnen zijn vrij vaag.
7. Wat betreft de grootte van het castellum spreken de bronnen elkaar tegen.
8. De afmetingen stroken echter volstrekt niet met de maten die Ortelius, Junius, Heys en Scriverus noemen.
9. De eerste twee bouwfasen in hout en vervolgens steen, zoals hiervoor genoemd, zijn indirect af te leiden uit de bronnen. Dus niet direct ofwel een hypothese.
10. De betrouwbaarheid van de bronnen verschilt, dat is iets om rekening mee te houden bij de interpretatie. Het geheel blijkt dus een interpretatie te zijn.
11. Dat het castellum twee van deze poorten (rechts- en linksboven) dicht bij elkaar had, lijkt onlogisch. Wellicht moeten we er hier uitgaan dat de 'lokale wetenschappers' de situatie correct weergaven met één toren.
12. De veronderstelde vergissing van Ortelius en anderen kan een gevolg zijn van verkeerde interpretatie en/of onjuiste aanvulling.
13. De oriëntatie van het castellum, gebaseerd op de verschillende historische bronnen blijk in drie groepen te verdelen te zijn. Van de oriëntatie van de middelste groep mag verondersteld worden dat deze correct is.
    
    Op grond van het hierboven gestelde meent de auteur tot een verantwoorde reconstructie van de Brittenburg te komen. Verantwoord? Hoe dan?
    

Opvallend blijft dat zowel Velsen als Domburg en/of Colijnsplaat, maar ook Aardenburg dat toch belangrijke Romeinse havens geweest zijn, op de Peutingerkaart ontbreken.

1. Museum Het Valkhof gered. Nijmeegse gemeenteraad is akkoord met een toezegging van 16 mil-joen euro voor Museum Het Valkhof, meldt Om roep Gelderia nd. Dit museum, dat vrijwel alle archeologische bodemvondsten van Gelderland beheert, kampte met grote problemen, onder meer met de technische installaties en de indelingvan het gebouw. Bij de goedkeuring van het plan is wel de eis gesteld dat er in de toekomst niet aan de gemeente wordt gevraagd gaten in de begroting te dichten. De gemeente koopt het gebouw voor 4,9 miljoen euro en laat het voor 11 miljoen euro verbouwen en verbeteren. Het museum gaat voor het pand huur betalen en legt 4 miljoen euro bij voor de verbouwing. Men verwacht na de verbouwing Jaarlijks ongeveer 125.000 bezoekers te trekken.
2. Leerstoel Romeinse Limes aan Radboud Universiteit. De gemeente Nijmegen financiert de komende drie jaar een bijzondere leerstoel Romeinse Limes aan de Radboud Universiteit Nijmegen wil zich daarmee profileren als oudste stad van Nederland en aandacht geven aan de belangrijke rol die Nijmegen in de Romeinse tijd speelde. De limes, de Romeinse rijksgrens, staat op de nominatie om UNESCO-werelderfgoed te worden. Nijmegen, dat al het Gelderse archeologische depot en Museum Het Valkhof herbergt, wil het landelijke kenniscentrum over de Romeinse limes worden. De leerstoel, ondergebracht bij de Faculteit der Letteren, is niet alleen bedoeld voor wetenschappelijk onderzoek, maar moet ook leiden tot meer bekendheid met de limes onder een breed publiek.
3. Gelderland dichtbevolkt in Romeinse tijd. Voor het project 'Verhaal van Gelderland' deed Rozemarijn Moes een jaar lang onderzoek naar de bevolkingsaantallen voor Gelderland van de prehistorie tot heden. Op basis van de verzamelde informatie heeft zij de cijfers voor de verschillende perioden ge-reconstrueerd. Zij kwam daarbij tot de conclusie dat in de Romeinse tijd in Gelderland ongeveer 63.000 tot 91.000 mensen leefden. Naar huidige begrippen is dat nietveel, maar voor die tijd was het uitzonderlijk.
4. Vroegmiddeleeuse nederzetting Utrecht. Archeologen hebben in de Oudwijkerdwarsstraat in Utrecht een vroegmiddeleeuwse nederzetting gevonden. In het Algemeen Dagblad noemt gemeentelijk archeoloog Annette Bakker de vondst 'heel bijzonder'. Het is ook een verrassing, want er waren tot nu toe geen aanwijzingen dat hier bewoning uit de vroege middeleeuwen kon worden verwacht op deze plek. Uit dit en eerder onderzoek komt steeds meer naar voren dat langs de Rijn en deels ook de Vecht, meer bewoning is geweest dan vroeger werd aangenomen. Het opgegraven terrein is 10 meter breed en 160 meter lang, en bevat sporen van erven met boerderijen. Hier onderzochten de archeologen paalkuilen, greppels en vele afvalkuilen, waaruit meer dan honderd zakken met afval zijn verzameld. Hieruit kan veel worden afgeleid over het leven in de nederzetting. Tot de vondsten behoren scherven van kook- en voor-raadpotten, onbewerkte stukken barnsteen uit het Oostzeegebied, munten, restanten van weefgewichten, een spinlood, een baardtang en een Romeinse fibula. Ook zijn zilveren en koperen munten gevonden, zogeheten sceatta's en een trernissis. De zilveren sceatta's dateren uit de periode tussen 685 en 750. Drie koperen sceattas zijn vervalsingen. Op de tremissis staat de naam van muntmeester Madelinus uit Dorestad, maar het is een munt die is nagemaakt en minder goud bevat dan een echte tremissis van Madelinus vertelt archeoloog Nils Kerkhoven in het Algemeen Dagblad. Dezelfde munttypen zijn in de jaren 2013-2014 gevonden bij de opgravingen op het Domplein, naar aanleiding van de bouw van DOMunder. De vondsten, vooral de barnsteen en de munten, suggereren handelscontacten via de Rijn. Leest men dit bericht zorgvuldig dan blijkt daar geen bewijs uit van een nederzetting. De munten van Madelinus geven aan dat het import was, de vervalsingen dat de datering veel later gesteld moet worden dan de 8ste eeuw. Lees vooral ook meer over Dorestad.

1. De nederzetting waar Lebuinus (zie bij Lebuinus) zijn kerk bouwde, was tot voor kort archeologisch lastig aantoonbaar. De nederzetting lag vermoedelijk aan weerszijden van de doorlopende verkeersas van de Lange Bisschopsstraat, die in deze periode vermoedelijk al bestond en voerde naar de oversteek aan de IJssel. De nederzetting had een sterk agrarisch karakter. Uit deze periode zijn alleen fragmentarische huisplattegronden overgeleverd, Dit citaat uit dit artikel is een heel sprekend voorbeeld van hoe men in Deventer geschiedenis schrijft. Die zogenaamde kerk van Lebuinus is in Deventer niet alleen lastig aantoonbaar, maar zelfs helemaal nooit gevonden.
2. Hamaland is ontstaan als een graafschap van het Karolingische Rijk. We komen de naam voor het eerst tegen in schriftelijke bronnen uit de negende eeuw. In dit artikel worden de jaartallen 753, 758, 770, 804, 887, 882, 890 en 1046 genoemd. Over elk hier genoemd jaartal zijn wel meerdere opmerkingen te maken. Het jaar 1046 is een bijzonder geval waar zelfs een heel verhaal over te schrijven is. Zie daarvoor bij de jaartallen.
3. Waarschijnlijk liet Everhard Saxo in 882 de grote ringwalburg in Zutphen bouwen, nadat de nederzetting door Vikingen was geplunderd. Van een plundering in 882 in Nederland is geen sprake geweest. De oorkonde die dit vermeldt noemt Zutphen niet, maar de Isla wat de Lys in Frans-Vlaanderen is. In de oorkonde is sprake van De Northmanni, die zich met Dani verenigd hadden, zwervend door Francia en Lotharingia, verwoestten te vuur en te zwaard Ambianis (Amiens), Atrebates (Atrecht), Corbeia (Corbie), Cameracum (Kamerijk), Tervenna (Terwaan), de gebieden van de Morini, van de Menapii en van de Bracbatenses, en heel het land rond de rivier de Scaldus, alsmede de kloosters van de heiligen Walaricus (Saint-Valéry-sur-Somme) en Richarius (Saint-Riquier) (425-1). Bron: Sigiberti Gemblacensis chronicon, MGS, VI, p. 342.
4. Na de Romeinse tijd dateert de eerste aantoonbare bewoning ter plaatse van het huidige Deventer pas uit de late achtste eeuw. De oudste bewoning van Deventer dateert echter pas uit de 10de eeuw. Lees meer bij Deventer.
5. Na veldtochten van de Frankische koning Pepijn de Korte in 753 en 758 kwam ook het gebied ten noorden van Hamaland onder controle van de Frankische koning. Lees meer over de Frankische controle.
6. In of kort voor 770 trok de Angelsaksische missionaris Liafwin (Lebuinus) vanuit Utrecht naar de IJsselvallei om er het christendom te prediken. Lees meer over Lebuinus.
7. Vanaf de elfde eeuw zien we wel de eerste sporen van een stedelijke elite, die een belangrijke factor zou worden in de vorming van een zelfstandig stadsbestuur vanaf de dertiende eeuw.
8. Ook zijn er fragmenten van stijgbeugels en een riemtong gevonden die wijzen op eenzelfde Viking herkomst. Hebben we hier te maken met een kamp van het Vikingleger dat vanuit Nijmegen de IJsselstreek plunderde? Of gaat het gewoon om handelswaar die hier is terechtgekomen? Het bewijs voor een legerkamp is mager. Misschien dat de schrijvers van dit artikel eens wakker worden en hun eigen bevindingen eens gaan lezen en daaruit de vanzelfsprekende conclusies gaan trekken.
9. Slechts een koningsoorkonde uit 1046 herinnerde nog aan een graafschap 'in Hamelande'. Lees hier meer over Hamaland.
10. In het hierboven genoemde boek wordt onomwonden aangegeven dat Hamaland in 1046 een nieuw graafschap was (zie p.11).

1. Middeleeuwse bewoning in Ommeren. De oudste archeologische resten die zijn aangetroffen dateren uit de Romeinse tijd. Uit eerder onderzoek was al bekend dat dit terrein in de oude dorpskern in de middeleeuwen bewoond was. Het gebied was in de Romeinse tijd niet bewoond, maar er zijn wel aardewerkscherven uit de eerste eeuw na Christus gevonden. De grens van het Romeinse Rijk lag enkele honderden meters naar het zuiden en de vondst van scherven wordt dan ook in verband gebracht met de aanwezigheid van onder anderen militairen. De Kroonheuvel ligt op de westelijke oever van een oude Rijngeul, die in de achtste eeuw buiten werking is geraakt. Er was in die tijd ook een grote overstroming, waardoor een kolk ontstond. In de kuil werd later regelmatig afval gedumpt. Hier werd maar liefst 65 kilo archeologisch vondstmateriaal opgediept, onder meer aardewerkscherven, stukken van maalstenen, runder- en varkensbotten, een benen kam, een mantelspeld, een mes en een sleutel. Uit de periode 1200-1350 zijn de paalsporen van twee huizen opgegraven, evenals zeven roedebergen. Verder trof men waterputten met een middeleeuwse houten beschoeiing aan. In de veertiende eeuw werd het terrein verlaten en sindsdien was het weiland en akkerland. Commentaar: ziet U ook hier weer het gat tussen Romeinse tijd en de 13e eeuw? Romeinse resten kunnen dus ook door niet-Romeinen zijn achtergelaten. Let special op de grote overstroming in de 8ste eeuw.
2. Grote genetische menging in Vikingtijd. Tussen 750 en 1050 voeren Scandinavische schepen met handelaren, plunderaars en veroveraars door heel Europa. Een team van onderzoekers onder leiding van de Deense geneticus Eske Willerslev (Universiteit van Kopenhagen) heeft op basis van genetisch materiaal vastgesteld dat de verschillende gebieden die deze Vikinggroepen bezochten een vrij duidelijke verdeling kenden. Zo richtten de Deense Vikingen zich op Engeland, voeren de Noorse Vikingen naar Ierland, lJsland en Groenland, en richtten de groepen uit Zweden zich op het Oostzeegebied en Rusland. Deze conclusie is gebaseerd op de analyse van botmateriaal uit 442 graven met Vikingbotten in de gebieden die werden bezocht, geplunderd of veroverd. Deze resultaten bevestigen wat we uit schriftelijke bronnen hierover weten. Opvallend is verder de grote genetische menging in die tijd. Denemarken en Zuid-Zweden kenden in de periode tussen de achtste en de elfde eeuw een sterke toename van de genetische invloed uit andere streken van Europa. Onduidelijk is of de grote genetische diversiteit is ontstaan door vrijwillige menging of door de import van slaven. Slavenhandel speelde een belangrijke rol in de Vikingeconomie. Kinderen van vrije vaders en tot slaaf gemaakte moeders konden door de vaders worden erkend. Het artikel hierover is gepubliceerd in Nature 585 (2020), nr. 7825. Commentaar: wat hier opvalt is dat Nederland nergens genoemd wordt. Ook de Noormannen die Frankrijk plunderden ontbreken in deze opsomming. Lees meer bij de Noormannen.

1. Zeker tot In de derde eeuw vormde de Linge nog de belangrijkste benedenloop van de Waal. Waar blijf je dan met het eiland van de Bataven dat dan dus veel kleiner was? Dan kan men er nog minder legionairs werven. Zie de nieuwe historische inzichten over de Bataven.
2. Ongeveer in dezelfde periode verlegde de Waal zijn loop ter hoogte van Tiel zuidwaarts. Mogelijk is die verlegging (avulsie) uitgelokt door zware overstromingen in de jaren 260-285. Dus toch transgressies, die de oorzaak waren van het vertrek van de Romeinen? Volgens noot 3 blijkt uit een artikel van Jansma (in dit artikel 'in voorbereiding' genoemd) dat op basis van dendrochronologisch onderzoek er grote overstromingen plaatsvonden in 263 en 282. Deze grote overstromingen waren de oorzaak van het vertrek van de Romeinen uit Nederlands rivierengebied.
3. Het Rijnlands hout in Voorburg moet in 125 n.Chr. via Waal en Maas zijn aangevoerd, want het noordelijk deel van het Kanaal van Corbulo was in die tijd al verzand zijn. In 125 n.Chr. zou Foro Adriana zijn gesticht. Dat hout kan niet aangevoerd zijn via de Waal, want de Waal bestond nog niet en via de Maas kun je geen Rijnlands hout aanvoeren, als het noordelijk deel van het Kanaal van Corbulo al verzand was. Het zal een hele sjouwpartij over land zijn geweest.
4. Omdat er in de eerste eeuw ten westen van Nijmegen nog nauwelijks wegen waren, moet vrijwel alles zijn verplaatst per schip. Gezien het vorige punt vervalt ook de aanvoer over land. Zonder wegen door zompige moerasgebieden (zie volgende citaat) is dat een onmogelijkheid geweest.
5. Zowel paleogeografisch als logistiek gezien is het Gelders Rivierengebied het meest geschikt voor de veronderstelde noord-zuidverbinding: hier komen veel waterroutes samen en hoef je geen grote moerasgebieden te doorkruisen, zoals in west-Nederland.Veronderstellingen vormen geen enkel feitelijk bewijs. In de ernaast afgebeelde kaart worden die n-z-verbindingen nog eens mogelijk genoemd. Bij het veronderstelde Kanaal van Corbula staat op diezelfde kaart ook een groot ?
6. De fysieke gesteldheid van het landschap dwong de Romeinen waarschijnlijk tot het inrichten van logistieke centra langs vaarroutes. Je kon niet met elke boot over elke rivier varen: stroom-snelheid, breedte, diepgang en verval vormden beperkende randvoorwaarden, nog los van wisselende waterstanden gedurende de seizoenen. Wisselende waterstanden: dus toch transgressies?
7. Een andere omstandigheid die mogelijk invloed heeft gehad bij de inrichting van logistieke centra is het zogeheten backwater effect: getijdenwerking van de zee die tot ver landinwaarts nog voelbaar is, soms zelfs honderden kilometers. Voor de Waal wordt de invloed geschat op 64 tot 106 km. Dan kun je de transgressies toch niet langer blijven ontkennen? Bij 106 km kom je bijna tot in Nijmegen uit.
8. We kunnen ons afvragen welke momenten in de geschiedenis aanleiding gaven voor de inrichting van logistieke centra. Bijna onvermijdelijk komen we dan uit bij militaire redenen zoals grootschalige campagnes. Hierin kunnen we een parallel trekken met de aanleg van landwegen, die meestal in eerste instantie ook een militair doel dienden. Deze zinnen staan bol van de speculaties.
9. Hoewel Caesar schrijft dat hij de Tencteren en usipeten heeft samengedreven op de plek waar Rijn en Maas samenkomen, is het nog maar de vraag of genoemde rivieren in 55 voor Christus hier ook echt samenvloeiden. Met de huidige paleografische kennis is dat op z'n minst twijfelachtig, nog los van de kwestie of Caesar geografisch inzicht heeft gehad over de complexe loop van de rivieren in deze streken, en of hij deze passage zelf schreef of dat dit een latere toevoeging is? In noot 9 bij dit citaat lezen we vervolgens: De archeologische bewijslast dat de slag met de Tencteren en Usipeten in het Gelders Rivierengebied heeft plaatsgevonden, is bovendien uiterst dun. Uit dit citaat blijkt al duidelijk dat er geen enkel bewijs voor deze opvattingen is. In de tekst van Caesar staat overigens nergens Rijn en Maas (dat zijn speculaties), maar Renus en Mosa.
10. In deze fase vestigden de Romeinse troepen zich definitief in onze streken, om te beginnen in Nijmegen. Langs de Rijn bouwden de Romeinen castella in Arnhem-Meinerswijk en Vechten. Ook begonnen de Romeinse ingenieurs vrijwel meteen hun expertise op het gebied van watermanagement toe te passen, zoals bij de aanleg van de Drususdam en het Drususkanaal. Vooralsnog lijken de militaire (en daarom ook de waterstaat-kundige?) ingrepen zich te hebben beperkt tot de Rijn en Noord-Nederland.t?
11. De impact van het mogelijke bezoek van Caligula (37-41) en Claudius (41-54) aan de Rijn is tot op heden wellicht onderschat. Beide keizers troffen nogal wat infrastructurele maatregelen, zoals de bouw van castella en het graven van het Kanaal van Corbulo (noot 11). Caligula is vrijwel zeker in de Lage Landen geweest (noot 12), wat grote logistieke gevolgen had; zijn hele hofhouding en een aantal legioenen moesten niet alleen onderdak hebben, maar ook eten en drinken. Een paar jaar later begon Claudius aan zijn invasie van Brittannia. Drie van zijn vier legioenen lagen aan de Rijn (noot 13) en zullen ongetwijfeld voor een gedeelte ook via deze rivier naar de Noordzee zijn gereisd. Een militaire campagne van die omvang vergt een maandenlange of zelfs jarenlange logistieke voorbereiding. Een goede, bevaarbare verbinding tussen Maas, Waal/Linge en Rijn was daarvoor onvermijdelijk. Als die niet bestond, zullen de Romeinse ingenieurs ongetwijfeld voor een verbinding hebben gezorgd, zoals ze op dat moment ook achter de duinen deden met de aanleg van het Kanaal van Corbulo. Het ligt voor de hand om ook de aanleg van logistieke centra in deze periode te plaatsen. Rossum (Grinnes) zou zo'n plek kunnen zijn, zo wijst een recente inventarisatie van vondsten uit, mogelijk in combinatie rnet Alem (noot 14) En ook Wamel en Kerk-Avezaath komen daarvoor in aanmerking.
    1. In noot 11 lezen we: Met het graven van het kanaal werd mogelijk begonnen in de tijd van Caligula, zie De Kort en Raczynski-Henk (2014),69.
    2. Noot 12: Wat aannemelijk wordt gemaakt door de vondst van planken van keizerlijke wijnvaten in Vechten en Valkenburg.
    3. Noot 13: Namelijk Legio II Augusta (Straatsburg), Legio XIV Gemina (Mainz) en Legio XX (Neuss).
    4. Noot 14: Van Hemert (2010): MA Scriptie VU: Hemert, J. van, Het rivierenknooppunt bij Rossum/Alem opnieuw bezien. Rossum-Het Klooster en Alem-De Marensche Waarden in de Late IJzertijd en Romeinse tijd, Amsterdam.
    Ook hier blijkt dat er weer veel sprake is van speculaties wat blijkt uit woorden als: mogelijk, wellicht, ongetwijfeld, ligt voor de hand, komen in aanmerking. Waarom heet het kanaal van Corbulo dan niet het Kanaal van Caligula? Dat Caligula in Nederland is geweest is een onbewezen opvatting. Het wordt dan ook niet voor niets 'mogelijk' genoemd. Van Caligula is bekend dat hij zijn manschappen schelpen liet verzamelen als buit op de oceaan en hij een vuurtoren liet bouwen. Die vuurtoren stond tot 1644 bij Boulogne-sur-Mer. In 1930 zijn de laatste resten ervan opgeruimd. Boulogne-sur-Mer was ook de klassieke Romeinse haven van waaruit men overstak naar Engeland. Dat was beslist niet vanuit de Rijn bij Katwijk. De goede vaarverbinding tussen Maas, Waal/Linge en Rijn bestond toen nog niet eens: zie punt 2 en punt 5 hierboven.
12. De crisis van de derde eeuw was feitelijk al ingezet: de bewoning nam af en tegen 275 waren de Limesforten aan de Rijn verlaten. Opvallend is dat de demografische en militaire crisis gepaard ging met grootschalige overstromingen en rivierverleggingen, zoals het ontstaan van de benedenloop van de Waal. Dus toch Transgressies? Duidelijk is wel dat de benedenloop van de Waal volgens deze mededeling pas ontstond aan het eind van de 3e eeuw. Dat de Waal dan de Patabus op de Peutingerkaart geweest zou zijn, komt hiermee dan te vervallen.
13. Zowel Constantius I (293-305) als zijn zoon Constantinus (306-337) lieten nieuwe forten bouwen, echter niet meer aan de Rijn maar aan de Waal en Maas: in Nijmegen, Cuijk, Maastricht, Kessel en wellicht Rossum. Later bracht Valentinianus (364-375) nieuwe versterkingen aan. Het gebied ten westen daarvan werd feitelijk opgegeven. Je zou kunnen concluderen dat de Rijn niet meer goed bevaarbaar en verdedigbaar was, en dat de Waal met zijn nieuwe benedenloop een betere verbinding vormde tussen de resterende forten in het Duitse gedeelte van de Neder-Germaanse Iimes en de Noordzee. Dat biedt ook een goede verklaring voor de schepen bij de vindplaats Over de Maas, die waarschijnlijk in deze periode zijn te dateren Deze zinnen zetten de traditionele opvattingen op zijn kop. Zouden Van der Heijden en Verhelst de consequenties van deze mededelingen wel hebben doorzien? Vanaf de derde eeuw dus geen vervoer meer over de Rijn, waar ook geen 'Romeinse' schepen zijn gevonden.
14. Een scheepvaartverbinding tussen Maas en Rijn? De nadere verkenning van de mogelijke scheepvaartverbinding tussen Maas en Rijn in de vroege midden-Romeinse tijd, globaal van de eerste tot en met de derde eeuw, is nadrukkelijk bedoeld als discussiestuk. Discussiestuk? Het zijn blijkbaar dus maar aangenomen opvattingen?
    Dat het een discussiestuk is blijkt wel uit de volgende opmerkingen:
    1. tot 3x toe wordt vermoed 'dat nader onderzoek nodig is' om het idee te toetsen of uitkomst en opheldering zal moeten bieden.
    2. ook bewoordingen als suggeren, vermoedelijk, kandidaat voor, hadden kunnen uitmaken, meest plausibele locatie, naar alle waarschijnlijkheid, mogelijk, hypothetische meandergordel.
    3. in de conclusie schrijft Van der Heijden dat er nieuwe vragen zijn ontstaan en dat er meer aan de hand was dan tot nu toe aangenomen.
    Veel blijkt dus te bestaan uit aangenomen opvattingen die zonder nader onderzoek wel als vaststaand zullen blijven bestaan.
15. Over enkele gevonden beeldjes en votiefstenen, zoals over de votiefsteen van DEAE HVRSTRCE verwijst men naar J.Bogaers (zie daar). Op deze votiefsteen zou volgens Bogaers een verwijzing naar Ulpia Noviomagus staan. Echter de tekst die hier bedoeld wordt is M.BAT. Daarvan maakt Bogaers Municipium Batavorum en dat was toch zeker Nijmegen? Hier is duidelijk sprake van een drievoudige cirkelredenering. Met de ene onbewezen opvatting (dat M.BAT staat voor Municipium Batavorum) bewijst Bogaers hier een andere onbewezen opvatting (dat Nijmegen Municipium Batavorum was), die weer tot een derde onbewezen opvatting leidt (dat Municipium Batavorum dezelfde plaats was als Ulpia Noviomagus). Nu is deze votiefsteen niet gevonden in Nijmegen, maar in Kapel-Avezaath (gemeente Tiel). Je kunt dan ook niet stellen dat deze steen is opgericht door een gemeenteraadslid van Nijmegen. Waarom werd deze steen dan niet in Nijmegen opgericht?
    Daarnaast: wat kun je bewijzen met verplaatsbare beeldjes en votiefstenen die overal en nergens gevonden worden?

1. Walcheren - Walacra -Villa Walichrum. Het voormalig eiland Walcheren (de betekenis is waarschijnlijk: 'natte gronden') is al erg lang bewoond. Er zijn op diverse plaatsen archeologische vondsten uit de ijzertijd gedaan. Van de aansluitende Romeinse tijd zijn bij veel mensen de votiefstenen van het tempelcomplex van Nehalennia bekend. Dat tempelcomplex lag direct ten noorden van Domburg. Lees meer over Domburg. Nadat aan het eind van de Romeinse tijd de zeespiegel was gestegen, was het eiland in de vroege middeleeuwen niet meer dan een waddeneiland: strand, duin en een strook achterland. Van de zesde tot het begin van de elfde eeuw heeft hier een belangrijke nederzetting gelegen. De kust heeft zich in de loop van de eeuwen circa twee kilometer landinwaarts verplaatst, en het dorp verdween onder het duin.
   
2. Gelegen aan de monding van de huidige Oosterschelde en in die tijd beter te bereiken per schip dan over land, ontplooide er zich langzamerhand weer een belangrijke handelsnederzetting, Villa Walichrum of Walacra genaamd, thuishorend in het rijtje van Quentovic en Dorestad.
   
3. Walichrum is nooit professioneel opgegraven. Toen de archeologie halverwege de vorige eeuw een officiële wetenschap werd, was het te laat: de nederzetting lag al een eind in zee. (vergelijk dit met de Brittenburg).
   
4. Kunstenaar Johannes Cornelis Frederiks uit Oostkapelle maakte in 1866 meerdere schetsen van de in dat jaar zichtbare sporen op het strand. De achtergelaten grafvelden en resten van diverse gebouwen waren toen nogte zien. Ook deze tekeningen zijn bewaard gebleven. Het meest complete onderzoek van Walichrum als vroegmiddeleeuwse handelsnederzetting is echter van de Vlaamse onderzoeker Pieterjan Deckers. Uiteindelijk concludeerde hij dat een goede fasering en datering vrijwel onmogelijk is, omdat we niet weten hoe accuraat de observaties van Frederiks zijn.
   
5. Vikingen op Walcheren? Jazeker! We weten uit een verslag in de Annales Fuldensis dat het eiland in 837 door Vikingen overvallen is. In 841 gaf keizer Lotharius het eiland zelfs in leen aan de Viking Harald, met de opdracht zijn woeste neven voortaan van de kust te houden. En aan het eind van de negende eeuw zijn op Walcheren vervolgens maar liefst drie ringwalburgen gebouwd ter verdediging tegen de piraten: de Duinburg (Domburg), de Souburg (Zuidburg) en daar tussenin de Middelburg. Tot nu toe is er op het strand echter niets teruggevonden dat onomstotelijk aantoonbaar van een Viking is geweest. Wel zijn op de plaats van Walichrum artefacten gevonden die een duidelijk Scandinavische invloed vertonen, maar die kunnen hier ook door aankoop, ruiling, schenking of verliezen verzeild zijn geraakt.
6. Pieterjan Deckers stelde in zijn proefschrift van 2014, dat de plaats van de nederzetting wellicht niet toevallig is gekozen. Hij sprak het vermoeden uit, dat het de opvolger van de Romeinse Nehalenniatempel zou kunnen zijn geweest, dat aan de noordkust van Walcheren al eeuwenlang een plaats lag waar de bevolking haar goden vereerde.
7. Naast de vele vondsten van Walichrum waarvan het gebruik overduidelijk is, zoals hertshoornen kammen, metalen mantelspelden en stukken molensteen, bevonden zich in de collectie ook artefacten waarvan de functie nodig uitgezocht moest worden.
8. Conclusie. Nadat in de Romeinse tijd de zeespiegel weer steeg, was Walcheren in de Merovingische tijd niet meer dan een waddeneiland, waar een deel van de bevolking zich onderhield met veeteelt en zoutzieden. De plaats (Villa) Walichrum is bekend uit diverse middeleeuwse geschriften. Vanaf 1650 tot in de jaren zestig van de vorige eeuw waren de resten ervan af en toe te zien op het strand Domburg-Oostkapelle, ter hoogte van kasteel Westhove. Wanneer de bevolking van Walichrum het dorp definitief heeft verlaten, is niet met zekerheid te zeggen. Maar gezien de vele vondsten van Ottoons sierbeslag zijn de grafvelden in ieder geval tot in het begin van de elfde eeuw in gebruik gebleven. De determinatie van een hakzilvergewichtje en enkele bewerkte stukjes zilver tonen aan dat ook Scandinavische - waarschijnlijk Deense - handelaren het kleine waddeneiland aandeden.
   
   Commentaar: kunnen we de transgressies na de Romeinse tijd nog steeds blijven ontkennen? De naam Walcheren is een pure importnaam, afkomstig uit Vlaanderen en meegekomen met de monniken uit St.Omaars (Frans-Vlaanderen) waar het klassieke Walicrum lag, Zeeland gingen indijken en ontginnen. De naam Walacria/Walicrum komt in de bronnen meerdere keren voor en heeft soms betrekking op het Nederlandse Walcheren, soms op Walacria bij Bruggen in België, maar ook op Warcove in Frans-Vlaanderen. Walicrum was de plaats waar St.Willibrord missioneerde. Het is de plaats Warcove op 18 km zuid-west van Calais. Walacria is enkele malen gedoubleerd. In het Leven van St. Willibrord door Alcuinus geschreven komt de plaats Walichrum voor, dat is Warcove onder Audembert, op 5 km noord van Marquise. Walichrum wordt door Alcuinus een plaats genoemd, het was dus geen eiland. Theofried van Echternach maakt er op het einde van de 11e eeuw Walacria van, een eiland in de omgeving van Brugge, waarbij hij het sobere bericht van Alcuinus uitspint tot een grote legende. Weer later kreeg een Zeeuws eiland, door Vlamingen ingepolderd, de import-naam Walcheren, en toen was de verwarring compleet. Uit niets blijkt overigens, dat Walachrium of Walcheren een bestuurlijke gouw is geweest.
   Door de onjuiste toepassing van teksten kwam men op de idee dat Willibrord in Walcheren aan land kwam, waar -toeval of niet?- ook de plaats Grevelingen ligt. Nog opmerkelijker is dat in het Vlaamse Walachra ook de plaatsen Middelburg, Westkapelle en Vlissing(h)em liggen. Toeval? Neen, het is een gevolg van de Deplacements Historiques. Aagje Feldbrugge zal van deze verwarring niet geweten hebben, anders had zij een ander verhaal geschreven. Toch merkt zij ook enkele zaken (let op de onderstreepte zinsdelen) die de visie van Albert Delahaye bevestigen. Het genoemde Dorestad lag in dezelfde streek als Quentovic en Walicrum.
   Het verslag uit de Annales Fuldensis uit 837 betreft de regio Frans-Vlaanderen. Ook hier speelt de verwarring parten door deze gebeurtenis op Nederlands Walcheren te betrekken. Andere teksten vermelden dezelfde gebeurtenis: "De Noormannen vielen heftig Gallia aan. Zij vernielden Dorestadum, de plaats Andowerpium (is niet Antwerpen, maar de Aanwerp bij Calais) en en de haven Witla (is Wissant) bij de mond van de Mosa (is de Moese en niet de Maas). Walacria, een eiland van Frisia, dat de Noormannen in 837 aanvielen en dat Heriold de Noorman in 841 in leen verwierf, was een eiland tussen Brugge en Uitkerke, het Walcheren in België". Bron: Historia regum Francorum, HdF, VII, blz. 259. Lees meer over Noorse Vikingen in Domburg! ook met enkele deeltjes hakzilver bewijs je niet dat de Vikingen er geweest zijn. Is elk flesje Cola door een Amerikaan achtergelaten? En met 'een vermoeden' , 'wellicht' en 'zij kunnen zijn' schrijft men blijkbaar vaststaande geschiedenis. De grafvelden zouden tot de 11e eeuw in gebruik gebleven zijn. Kan het niet ook geweest zijn, dat ze toen pas in die tijd ontstonden?
   

Die onzekerheid blijkt ook uit de Overzichtstabel van Romeinse scheepsvondsten (zie afbeelding hieronder: klik op de afbeelding voor een vergroting), waar veel vraagtekens in staan. Bij de in deze tabel genoemde 19 schepen en scheepsvondsten staat bij slechts twee (2) schepen (Druten 1 en ODM IX) geen enkel vraagteken. Maar bij deze 2 is de datering niet uit het scheepswrak zelf vastgesteld, maar aan de hand van de vondstcontext. Dus toch vraagtekens? Immers Van der Heijden merkt hierover zelf op 'dat het iets zegt over het tijdstip van zinken, maar nog niet over het tijdstip van de bouw'. Daarbij gebruikt hij ook nog de woorden 'mogelijk' en 'waarschijnlijk'. Hoeveel zekerheid hebben we hier dan helemaal?


1. In dit artikel wordt ook vermeld dat de scheepswrakken gevonden worden op 4 tot 7 meter diepte. De Kerk-Avezaath 1 lag op een diepte van 5, zelfs 6 à 7 meter, onder een aantal lagen klei en veen. De Kapel-Avezaath 4 lag op een diepte van 4 meter, de Druten 1 was bedekt door sedimenten. Het geeft wel aan dat nadat de scheepswrakken waren (af-?) gezonken er lagen klei en veen op de wrakken zijn afgezet. Hieruit blijkt duidelijk dat na de Romeinse tijd er grote overstromingen plaats vonden. Die overstromingen waren ook de reden dat de Romeinen uit Nederland vertrokken en zich terugtrokken onder de taalgrens. En dan willen sommige historici de transgressies nog blijven ontkennen?
   
   
2. De vele scheepswrakken in het Betuwse rivierengebied zijn niet altijd makkelijk te dateren, maar de diepte en vondstcontext wijst op schepen uit de Romeinse tijd. Ook deze opmerking wijst, naast de nodige twijfel, onmiskenbaar op transgressies.
   
   
3. Tijdens zandwinning in een oude Rijnarm bij Maurik in 1972 zijn talloze Romeinse vondsten gedaan. Vrijwel zonder uitzondering komen ze uit baggerstort. In zijn algemeenheid kunnen we aannemen dat alle in 1972 gevonden en getekende scheepsresten Romeins moeten zijn. Ze kwamen bij het baggeren uit dezelfde laag als ook Romeinse dakpanfragmenten, tufsteen en tegels, zo'n 4-6 meter beneden de waterspiegel. De Kapel-Avezaath 1 is in 1968 gevonden bij ontzandingen ten behoeve van de aanleg van een nieuwe weg van Geldermalsen naar Wadenoijen. Het is wel duidelijk dat veel scheepsresten gevonden zijn bij baggerwerkzaamheden en/of ontzandingen. Ook uit dit feite is op te maken dat de scheepsresten onder een laag afzettingsedimenten lagen, wat weer nadrukkelijk wijst op overstromingen waarbij zand en klei is afgezet. Hetzelfde geldt ook voor Romeinse bouwmateriaal als dakpanfragmenten, tufsteen en tegels.
   
   
4. Op basis van al het materiaal wordt algemeen geconcludeerd dat hier het Iimesfort Mannaricium moet hebben gelegen. Met een verwijzing naar noot 20. Dat iets algemeen wordt geconcludeerd wil het nog niet zeggen dat het ook waarheid is. Daar zijn bewijzen voor nodig en die zijn er niet. Dat wordt ook bevestigd in noot 20 waar we lezen: Zie voor een beschrijving van de munten en fibulae respectievelijk Haalebos (1976) en Haalebos (1986). De overige vondsten zijn nooit uitgewerkt. Hier ligt nog een belangrijke uitdaging. Echter de verwijzingen naar Haalebos vind je in de literatuurlijst niet terug. Dan valt moeilijk te controleren hoe Haalebos aan een relatie met Mannaricium komt. Wat wordt hier verborgen? Ofwel: met nooit uitgewerkte vondsten en een nog belangrijke uitdaging wordt al aangegeven dat niet bewezen is dat hier een Limesfort gelegen heeft. Het zijn slechts speculaties!
   In een artikel van W.Willems in ROBberichten 1984 vinden we de volgende mededelingen van Haalebos: Haalebos 1976: de munten van de latere opgravingen zijn nog niet beschikbaar. Haalebos 1976: Voor Rossum zijn de gegevens ook beperkt om zeker te zijn van enige datering of interpretatie (cf.op. cit., 204). Willems schrijft daar het volgende over: Op basis van het muntbewijs, naast enkele andere vondsten, is het zeer waarschijnlijk dat het voormalige grensfort bij Maurik (Mannaricium?) ook rond dezelfde tijd werd herbezet en misschien wijzen de gegevens van Rossum ook op de activiteit van Constantijn. Het bewijs blijkt dus allemaal slechts zeer waarschijnlijk te zijn met een vraagteken bij Mannaricium. Maar 'zeer waarschijnlijk' en'misschien' en een vraagteken vormen toch geen bewijs?
   
   
5. Over Alem 1 en Alem 2 kunnen we kort zijn. De vondst Alem 1 is geheel verloren gegaan, schrijft Van der Heijden. Bij Alem 2 vermeldt hij: Hard bewijs ontbreekt echter. Alem 1 blijkt gebaseerd te zijn op ooggetuigen (uit een ver verleden?) en zou men bij Alem 2 wellicht over 'zacht bewijs' beschikken? En wat is 'zacht bewijs'? Zijn dat aannamen en veronderstellingen, zoals te vaak gehanteerd worden als 'bewijs'?
   
   
6. Bij het zandwinningsproject Over de Maas bij Dreumel en Alphen zijn tienduizenden vondsten gedaan. Daaronder ook veel aanwijzingen voor schepen: de teller staat momenteel op 21. Vijf daarvan zijn Romeins of mogelijk Romeins. Het onderzoek van het materiaal is nog in volle gang. Uit 'aanwijzingen' en 'mogelijk' zijn geen feitelijke conclusies te trekken, zeker als 'het onderzoek nog in volle gang is'. Het blijkt duidelijk dat Van der Heijden in zijn opvattingen sterk bevooroordeeld is. Uit ander onderzoek blijkt dat de zogenaamde 'Romeinse schepen' helemaal niet Romeins waren, maar inlandse platbodems. Zie bij W.van Es en bij Romeins Nederland. Dat de Romeinen ooit boomstamkano's gebruikt zouden hebben, wordt door een mededeling van Julius Caesar al gelogenstraft. Zie bij Julius Caesar.
   

1. Het getal voor de midden-Romeinse tijd (150.000 = 7,5 mensen/km²) berust op eerdere schattingen. Die zijn deels gebaseerd op nederzettingsarcheologie, deels op historische bronnen: de rekruteringsaantallen van het Romeinse leger. Vanaf de late middeleeuwen (circa veertiende eeuw) bieden historische bronnen de voornaamste aanknopingspunten voor dit soort demografische reconstructies.
   
2. Of een regio wel of niet onderdeel was van het Romeinse Rijk had blijkbaar geen noemenswaardige invloed op de bevolkingsdichtheid. Centrale vraag: hoe zit het precies met die (veronderstelde) ingrijpende bevolkingsafname in dit tijdvak? Uit de resultaten valt af te leiden dat in alle zes regio's na de midden-Romeinse tijd (na 250-270) sprake was van een flinke bevolkingsafname. Een analyse laat zien dat het aantal nederzetting in de vroege middeleeuwen gemiddeld 92 procent lager lag dan in de midden-Romeinse tijd. Regionaal zijn er echter grote verschillen hierop. Volgens Stijn Heeren was in de Kempen geen enkele van de door hem onderzochte nederzettingen bewoond tussen het eind van de derde en het midden van de vierde eeuw.
3. De vraag blijft natuurlijk in hoeverre we berekeningen van bevolkingsaantallen kunnen vertrouwen. Want die zijn gebaseerd op archeologische gegevens. En zijn die representatief?
   
4. Houden we ekening met kledingaccessoires, dan zien we in het (hele) rivierengebied afnames van 67,6 procent (Iaat-Romeinse tijd) en uiteindelijk zelfs 75,5 procent (begin vroege middeleeuwen]. Dit zou kunnen betekenen dat de laat-/post-Rorneinse krimp inderdaad iets minder ingrijpend was dan tot dusver uit nederzettingsgegevens blijkt.